Աշուղ Ջիվանի

Սերովբե Ստեփանի Լևոնյանը՝ Ջիվանին (1846–1909) հայ աշուղական արվեստի ամենանշանավոր ներկայացուցիչներից է։ Նրա ստեղծագործությունը կարևոր տեղ է զբաղեցնում 19-րդ դարի երկրորդ կեսի և 20-րդ դարասկզբի հայ մշակույթի պատմության մեջ։ Ջիվանին ստեղծել է բազմաթիվ երգեր ու բանաստեղծություններ, որոնցում անդրադարձել է հայրենասիրությանը, ազգային ինքնությանը, հասարակական խնդիրներին, մարդկային հարաբերություններին և առօրյա կյանքին։

Ջիվանին ծնվել է 1846 թվականին Ջավախքի Կարծախ գյուղում։ Վաղ տարիքում կորցրել է հորը և մանկությունն անցկացրել դժվար պայմաններում։ Երաժշտության ու աշուղական արվեստի հանդեպ հետաքրքրությունը նրա մեջ ձևավորվել է դեռ պատանեկան տարիներին։ Նրա ստեղծագործական առաջին կարևոր ուսուցիչը Կարծախի հայտնի աշուղ Սիային՝ Ղարա-Ղազարին, էր, որի մոտ նա սովորել է երգել, նվագել և ստեղծագործել։ Հետագայում Սերովբե Լևոնյանը որդեգրել է «Ջիվանի» աշուղական անունը։

1860-ականների վերջին Ջիվանին տեղափոխվել է Ալեքսանդրապոլ՝ ներկայիս Գյումրի, որն այդ ժամանակ հայ աշուղական մշակույթի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ նա արագորեն ճանաչում է ձեռք բերել և դարձել քաղաքի ամենահայտնի աշուղներից մեկը։ Ջիվանին ստեղծել է իր աշուղական խումբը, շրջագայել Կովկասի ու հայկական բնակավայրերի բազմաթիվ քաղաքներում։

Ջիվանու արվեստը առանձնանում էր ժողովրդական, պարզ ու անմիջական լեզվով։ Նրա երգերում հաճախ հնչում էին սոցիալական անարդարության, աղքատության, կրթության, բարոյականության և ազգային կյանքի թեմաները։ Միաժամանակ նրա ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունեին հայրենիքի, ազատության և ժողովրդի ապագայի գաղափարները։ Այդ պատճառով Ջիվանու երգերը լայն տարածում էին գտնում և հաճախ դառնում ժողովրդական երգեր։

Ջիվանին մեծ դեր է ունեցել նաև հայ աշուղական դպրոցի զարգացման գործում։ Նրա ազդեցությամբ և անմիջական ուսուցմամբ ձևավորվել են մի շարք աշուղներ, իսկ նրա ստեղծագործական ավանդույթները շարունակել են հետագա սերունդները։ Նրա երգերը գրի են առել և երաժշտական մշակման ենթարկել ժամանակի նշանավոր երաժիշտներ, այդ թվում՝ Կոմիտասը, Քրիստափոր Կարա-Մուրզան, Մակար Եկմալյանը և Ալեքսանդր Բրուտյանը։

1895 թվականին Ջիվանին ընտանիքով տեղափոխվել է Թիֆլիս, որտեղ անցկացրել է կյանքի վերջին տարիները։ Չնայած առողջական և նյութական դժվարություններին՝ նա շարունակել է ստեղծագործել և ելույթներ ունենալ։ Ջիվանին մահացել է 1909 թվականին Թիֆլիսում։

Ջիվանու ստեղծագործական ժառանգությունը պահպանել է իր նշանակությունը նաև նրա մահից հետո։ Նրա երգերն ու բանաստեղծությունները հրատարակվել են բազմաթիվ ժողովածուներում, դարձել են տարբեր երաժշտական մշակումների հիմք և շարունակել են փոխանցվել սերնդեսերունդ։