Քրիստափոր Կարա-Մուրզա

Քրիստափոր (Խաչատուր) Կարա-Մուրզան ծնվել է 1853 թվականին Ղրիմի Ղարասուբազար քաղաքում՝ ներկայիս Բելոգորսկում։ Դեռ մանկուց հետաքրքրվել է երաժշտությամբ․ ութ տարեկանից նվագել է դաշնամուր և ֆլեյտա, երաժշտական գիտելիքներ ձեռք բերել տեղի երաժիշտների մոտ։ Երիտասարդ տարիներին ծննդավայրում կազմակերպել է սիրողական երաժշտական և թատերական խմբեր՝ աստիճանաբար ներգրավվելով հասարակական ու մշակութային կյանքում։

1882 թվականին Կարա-Մուրզան տեղափոխվել է Թիֆլիս, որն այդ ժամանակ հայ մշակութային կյանքի կարևոր կենտրոններից էր։ Այստեղ նա ձեռնամուխ է եղել հայկական բազմաձայն երգեցողության զարգացմանն ու տարածմանը։ 1885 թվականին իր կազմակերպած արական քառաձայն երգչախմբով Թիֆլիսում ներկայացրել է հայկական բազմաձայն երգերի համերգ։ Այս իրադարձությունը նշանակալի քայլ էր հայ խմբերգային արվեստի պատմության մեջ և նոր հնարավորություններ բացեց ազգային երգերի կատարման համար։

Կարա-Մուրզայի գործունեությունը չէր սահմանափակվում Թիֆլիսով։ Նա շրջել է Կովկասի և Հարավային Ռուսաստանի հայաբնակ քաղաքներում ու բնակավայրերում՝ կազմակերպելով երգչախմբեր, պատրաստելով խմբավարներ և սովորեցնելով երգեցողություն։ Նրա աշխատանքի շնորհիվ բազմաթիվ համայնքներում ձևավորվել են երգչախմբեր, որոնք շարունակել են գործել նաև նրա հեռանալուց հետո։ Կարա-Մուրզան առանձնահատուկ ուշադրություն էր դարձնում երիտասարդ երաժիշտների կրթությանը՝ աջակցելով նրանց մասնագիտական զարգացմանը։

Կոմպոզիտորի ստեղծագործական ժառանգության կարևոր մասը հայկական ժողովրդական և գուսանական երգերի հավաքումն ու բազմաձայն մշակումն է։ Նա միաձայն մեղեդիները վերածում էր երկձայն, եռաձայն և քառաձայն խմբերգերի՝ պահպանելով դրանց ազգային բնույթն ու երաժշտական ինքնատիպությունը։ Նրա մշակած երգերից են «Լեպհո՛, լե՜, լե՜», «Զիմ վզի», «Ալագյա՛զ, քեզի մեռնիմ» և «Գացե՛ք, տեսե՛ք» ստեղծագործությունները։

Կարա-Մուրզան զբաղվել է նաև մանկավարժական և երաժշտագիտական գործունեությամբ։ 1892–1893 թվականներին դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Նա հանդես է եկել նաև որպես երաժշտական քննադատ՝ համագործակցելով «Մշակ» թերթի հետ և հրապարակելով երաժշտությանը վերաբերող հոդվածներ։ Նրա հոդվածներում արտացոլվել են ազգային երաժշտության զարգացման, կրթության և մշակութային առաջընթացի վերաբերյալ գաղափարները։

Կարա-Մուրզայի ստեղծագործական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Շուշան» օպերան, որի հիմքում վիպասան Ատրպետի համանուն ողբերգությունն է։ Այն հայ օպերային արվեստի վաղ շրջանի նշանակալի փորձերից էր։